جریان شناسی مشبهه و مجسمه و برخوردهای امام رضا (ع) با آنان

نوع مقاله : مقاله علمی‌پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه تاریخ دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران

2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران

چکیده

شناخت خداوند و صفات او همواره ذهن بشر را به خود مشغول داشته است. بسیاری از انسان‌ها از تشبیه و تجسیم برای شناخت خداوند و صفات او استفاده می‌کرده‌اند. آنان خداوند را در تخیلشان به صورت جسم و یا همانند پدرانشان و یا مشابه انسانی با ویژگی‌های پسندیده و یا خارق العاده به ذهن می‌آوردند. با ظهور اسلام و مبارزه بی‌امان اسلام با شرک، بسیاری از اندیشه‌های شرک‌آلود به حاشیه رفت، اما بحث‌های مهمی در باره صفات خداوند و تفسیر آنها در گرفت و بدین‌سان نخستین مناقشه‌های مذهبی مسلمانان آغاز شد. گروهی از مسلمانان  که بعدها به مشبهه و مجسمه معروف شدند، با استناد به ظاهر برخی آیات قرآن و روایات بویژه روایاتی که اصطلاحا به عنوان اسرائیلیات شناخته می‌شوند، قائل به اثبات صفات بشری و جسمانی برای خداوند شدند. این پژوهش که به گونه توصیفی تحلیلی سامان یافته است، پیشینه این جریان و نقش امام رضا (ع) در مبارزه با آن را تبیین کرده است. یافته‌های این پژوهش نشان از آن دارد این جریان پیشینه ای به بلندای تاریخ اسلام دارد که در دوره بنی امیه و بنی عباس به اوج خود رسید. امام رضا (ع) در ادامه سیره اهل بیت (ع)، افزون بر دفع اتهام تجسیم و تشبیه از پیروان مکتب اهل بیت (ع) که از سوی مخالفان به آنان نسبت داده می‌شد، با تبیین مفهوم درست صفات خبری، تفسیر روشمند آیات مربوط به صفات الهی، تبیین درست روایات مُوهم تجسیم و تشبیه و برخورد تند با طرفداران این پنداره، مبارزه‌ای ریشه‌ای با این اندیشه انحرافی را سامان دادند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مراجع

  • The Holy Qurʾan.
  • The Old Testament.
  • ʿAbd al-Razzaq, Abu Bakr bin Hammam. 1984. Musannaf ʿAbd al-Razzaq. Edited by Habib al-Rahman al-Aʿzami. Beirut: al-Maktaba al-Islamiyya. [In Arabic]
  • Bayhaqi, Ahmad bin al-Husayn. 1993. Al-Sunan al-Kubra. Edited by Muhammad ʿAbd al-Qadir ʿAta. Mecca: Maktaba Dar al-Baz. [In Arabic]
  • Bukhari, Muhammad bin Ismaʿil. 1987. Sahih al-Bukhari. Edited by Mustafa Deeb Al Bagha. Beirut: Dar Ibn Kathir. [In Arabic]
  • Darimi, Abi Saʿid Uthman bin Saʿid. 2010. Al-Radd ʿala al-Jahmiyya. Edited by Abu ʿAsim al-Shawami Athari. Cairo: al-Maktaba al-Islamiyya. [In Arabic]
  • Dhahabi, Abu ʿAbd Allah Muhammad bin Ahmad. 1985. Siyar Aʿlam al-Nubalaʾ. Edited by Shuʿayb al-Arnawut. Beirut: Muʾassasa al-Risalah. [In Arabic]
  • Jamali, Rida, and Hamid Moazzeni Bistgani. 2023. “Analyzing the Hadith of Khājeh Abāṣalt from Imam Riḍā (as) about the Incorporeality of Allah's Throne.” Journal of Razavi Culture 11(42): 55-81. [In Persian]
  • Ibn Abi Shayba, ʿAbd Allah bin Muhammad. 1988. Al-Musannaf fi-l-Ahadith wa-l-Athar. Edited by Kamal Yusuf al-Hout. Riyadh: Maktaba al-Rushd. [In Arabic]
  • Ibn Babawayh, Muhammad bin ʿAli. 1999. ʿUyun Akhbar al-Rida. Tehran: Ilmiyya Islamiyya. [In Arabic]
  • Ibn Babawayh, Muhammad bin ʿAli. 2020. Al-Tawhid. Edited by Hashem Hosseini. Qom: Intisharat-i Jamiʿih-yi Mudarrisin. [In Arabic]
  • Ibn Hanbal, Ahmad bin Muhammad. 2000. Musnad. Edited by Shuʿayb al-Arnawut and ʿAdil Murshid. Beirut: Muʾassasa al-Risala. [In Arabic]
  • Ibn Khaldun, ʿAbd al-Rahman bin Muhammad bin Muhammad Abu Zayd. 1988. Diwan al-Mubtadaʾ wa-l-Khabar fi Tarikh al-ʿArab wa-l-Barbar wa man ʿAsarahum min Dhawi al-Shaʾn al-Akbar. Edited by Khalil Shahada. Beirut: Dar al-Fikr. [In Arabic]
  • Ibn Khuzayma, Muhammad bin Ishaq. 1994. Kitab al-Tawhid wa Ithbat Sifat al-Rabb Azza wa Jalla. Edited by ʿAbd al-ʿAziz bin Ibrahim al-Shahwan. Riyadh: Maktaba al-Rushd. [In Arabic]
  • Ibn Manzur, Muhammad bin Mukarram bin ʿAli. 1993. Lisan al-ʿArab. Beirut: Dar Sader. [In Arabic]
  • Ibn Qutayba Dinawari, Abu Muhammad ʿAbd Allah bin Muslim. 1991. Al-Ikhtilaf fi al-Lafz wa al-Radd ʿala al-Jahmiyya wa-l-Mushabbiha. Edited by ʿUmar bin Mahmoud Abu ʾUmar. Riyadh: Dar al-Raya li al-Nashr wa al-Tawziʿ. [In Arabic]
  • Kulayni, Muhammad bin Yaʿqub. 2008. Al-Kafi. Qom: Dar al-Hadith. [In Arabic]
  • Majlisi, Muhammad Baqir bin Muhammad Taqi. 1984. Bihar al-Anwar al-Jamiʿa li al-Durar Akhbar al-Aʾimma al-Athar. Edited by Majmuʿa min al-Muhaqqiqin. Beirut: Dar Ihyaʾ al-Turath al-ʿArabi. [In Arabic]
  • Malik bin Anas, Abu ʿAbd Allah. 1944. Al-Mudawwana al-Kubra. Beirut: Dar Ihyaʾ al-Turath. [In Arabic]
  • Mohamadjafari, Rasul. 2016. “Imam Reda and His Confrontation with Ahlulhadith’s Wrong Uderstanding of Predicative Attributions.” Journal of Razavi Culture 4(14): 57-74. [In Persian]
  • Muslim Abu al-Husayn Muslim bin Hajjaj Qushayri Nisaburi. n.d. Sahih Muslim. Edited by Majmuʿa min al-Muhaqqiqin. Beirut: Dar al-Jil. [In Arabic]
  • Nasaʾi, Ahmad bin ʿAli. 1990. Al-Sunan al-Kubra. Edited by ʿAbd al-Ghafar Sulayman al-Bandari and Sayyid Hassan Kasrawi. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyya. [In Arabic]
  • Pakdaman, Mohammad Hassan. 2008. “Theological Trends in the Era of Imam al-Rida.” Ittilaʿat-i Hikmat wa Maʿrifat 8 (20). [In Persian]
  • Rouhani, Tahereh, and Hamidreza Motahhari. 2017. “Behavioral Analysis of Imam al-Hadi's Interaction with Sunni Theological Movements.” Quranic Thoughts of Contemporary Thinkers 4 (123): 35-74. [In Persian]
  • Shahrastani, Muhammad bin ʿAbd al-Karim. n.d. Al-Milal wa-l-Nihal. Beirut: Maktaba al-Halabi. [In Arabic]
  • Suyuti, ʿAbd al-Rahman bin al-Kamal Jalal al-Din. 1993. Al-Durr al-Manthur. Beirut: Dar al-Fikr. [In Arabic]
  • Tghavi, Zohreh, Ali Allah Bedashti, and Aghdas Yazdi. 2022. “Enlightenment of Imam Reza in Fighting Against the Appearance-Oriented Thinking of the Ahl al-Hadith in Some Verses of News Attributes with the Focus on Reforming the Theory of Analogy and Personification.” Islamic Lifestyle with a Focus on Health 6(5): 313-328. [In Persian]
  • Tahanawi, Muhammad bin ʾAli bin al-Qadi Muhammad Hamid. 1996. Mawsuʿa Kashaf Istilahat al-Funun wa-l-ʿUlum. Edited by Ali Dahruj. Beirut: Maktaba Lubnan Nashirun. [In Arabic]
  • Zabidi, Muhammad bin Muhammad. 1966. Taj al-ʿArus min Jawahir al-Qamus. Edited by Majmuʿa min al-Muhaqqiqn. Beirut: Dar al-Hidaya. [In Arabic]

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار